Eukaliptus – aromatyczne liście z Australii. Pochodzenie, właściwości i zastosowanie

Intensywny, świeży, lekko kamforowy zapach eukaliptusa trudno pomylić z czymkolwiek innym. Kojarzy się z chłodnym powietrzem, odświeżającym aromatem i charakterystycznymi srebrzystozielonymi liśćmi. Sam eukaliptus jest jednak znacznie ciekawszą rośliną. 

Pod nazwą „eukaliptus” kryje się cały rodzaj obejmujący wiele gatunków drzew i krzewów. W zielarstwie szczególne znaczenie ma eukaliptus gałkowy (Eucalyptus globulus Labill.), którego liście są wykorzystywane jako surowiec roślinny.

Skąd pochodzi eukaliptus, co odpowiada za jego niezwykle intensywny aromat i w jaki sposób można wykorzystywać jego liście?

Eukaliptus - roślina, która kojarzy się z Australią nie bez powodu

Eukaliptusy należą do rodziny mirtowatych (Myrtaceae). Naturalny obszar występowania rodzaju obejmuje przede wszystkim Australię oraz okoliczne wyspy i regiony Oceanii. Eukaliptus gałkowy (Eucalyptus globulus) pochodzi natomiast z południowej części stanu Wiktoria oraz Tasmanii. Z czasem został rozpowszechniony w wielu innych częściach świata i dzisiaj można spotkać jego uprawy między innymi w Europie, Ameryce Południowej, Afryce czy Azji. To drzewo potrafi osiągać naprawdę imponujące rozmiary. W odpowiednich warunkach eukaliptus może dorastać nawet do kilkudziesięciu metrów wysokości. Eukaliptusy są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów australijskiego krajobrazu. W tamtejszych ekosystemach mają ogromne znaczenie zarówno dla roślin, jak i zwierząt.

Młody i dorosły eukaliptus mogą wyglądać zupełnie inaczej

Jedną z ciekawszych cech eukaliptusów jest zmiana wyglądu liści wraz z wiekiem rośliny.

Młode pędy często mają liście:

• szerokie,
• zaokrąglone lub jajowate,
• ułożone naprzeciwlegle,
• pokryte charakterystycznym niebieskawym lub srebrzystym nalotem.

To właśnie takie gałązki często wykorzystuje się w bukietach i dekoracjach.

Liście starszych drzew są zazwyczaj dłuższe, węższe i bardziej lancetowate. Mogą również zwisać pionowo zamiast układać się płasko względem światła. Dzięki temu ta sama roślina w różnych fazach rozwoju może wyglądać na pierwszy rzut oka jak dwa zupełnie inne gatunki.

Jaka część eukaliptusa jest wykorzystywana w zielarstwie?

Surowcem zielarskim są przede wszystkim liście eukaliptusa. Europejska Agencja Leków definiuje liść eukaliptusa jako cały lub pocięty liść Eucalyptus globulus. Do przygotowywania surowca wykorzystuje się wysuszone liście ze starszych gałęzi drzewa. Po wysuszeniu zachowują one charakterystyczny, bardzo intensywny aromat. Liście eukaliptusa mogą być wykorzystywane do przygotowania naparu, a także jako surowiec do innych preparatów roślinnych. Z liści pozyskuje się również popularny olejek eukaliptusowy. Warto jednak pamiętać, że suszone liście i olejek eteryczny nie są tym samym produktem. Olejek jest silnie skoncentrowaną mieszaniną substancji lotnych, dlatego wymaga zupełnie innego sposobu stosowania.

Skąd bierze się charakterystyczny zapach eukaliptusa?

W liściach eukaliptusa znajdują się gruczoły olejkowe zawierające olejek eteryczny. Jednym z jego najbardziej charakterystycznych składników jest 1,8-cyneol, znany również jako eukaliptol. To właśnie on w dużej mierze odpowiada za świeży, intensywny i lekko kamforowy zapach kojarzony z eukaliptusem. Oprócz niego w olejku występują również inne związki aromatyczne, a ich proporcje zależą między innymi od gatunku rośliny, pochodzenia surowca oraz warunków, w których rozwijało się drzewo. Czasem wystarczy delikatnie rozetrzeć liść między palcami, aby uwolnić charakterystyczny aromat. To właśnie efekt obecności lotnych składników olejku.

Dlaczego eukaliptus tak mocno kojarzy się z okresem przeziębień?

Eukaliptus od dawna wykorzystywany jest w tradycyjnym zielarstwie w okresie jesienno-zimowym. Jest to surowiec tradycyjnie stosowany w celu łagodzenia objawów przeziębienia. Charakterystyczny aromat rośliny sprawia, że eukaliptus kojarzy się z uczuciem świeżości i swobodniejszego oddychania.

Nie oznacza to jednak, że eukaliptus powinien zastępować leczenie. Jeżeli kaszel czy katar nasilają się, towarzyszą im inne objawy lub wysoka gorączka, to należy skonsultować się z lekarzem.

Jak przygotować napar z liści eukaliptusa?

Suszone liście eukaliptusa można wykorzystać do przygotowania aromatycznego naparu. Najlepiej kierować się sposobem użycia podanym na opakowaniu konkretnego produktu, ponieważ stopień rozdrobnienia i zalecana ilość surowca mogą się różnić. Zazwyczaj rozdrobnione liście zalewa się gorącą wodą i pozostawia pod przykryciem na kilka do kilkunastu minut. Przykrycie naczynia ma tutaj szczególne znaczenie. Eukaliptus zawiera substancje lotne, które łatwo ulatniają się wraz z parą wodną. Zakrycie kubka lub naczynia pomaga ograniczyć utratę części aromatycznych składników. Napar ma intensywny, świeży i charakterystycznie eukaliptusowy aromat. Nie należy do delikatnych herbatek ziołowych, jego smak jest zdecydowany i dość specyficzny.

Eukaliptus do aromatycznej parówki?

To jeden z najbardziej tradycyjnych sposobów wykorzystania aromatycznych roślin. Suszone liście eukaliptusa mogą być używane do przygotowania naparu przeznaczonego do inhalacji parą. Warto jednak pamiętać o kilku zasadach. Para nie powinna być zbyt gorąca, ponieważ istnieje ryzyko poparzenia twarzy i dróg oddechowych. Należy też zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu takich metod u dzieci. 

Liść eukaliptusa a olejek eukaliptusowy - ważna różnica

W przypadku eukaliptusa łatwo wrzucić wszystkie produkty do jednego worka, ale suszony liść i olejek eteryczny zdecydowanie nie są równoważne.

Liść eukaliptusa jest wysuszonym surowcem roślinnym, z którego można przygotować między innymi napar.

Olejek eukaliptusowy jest natomiast silnie skoncentrowanym produktem otrzymywanym z materiału roślinnego.

Kilka kropli olejku może zawierać ilość substancji aromatycznych odpowiadającą znacznie większej ilości świeżych lub suszonych liści. Dlatego olejków eterycznych nie należy stosować tak samo jak ziół do zaparzania.

Jeżeli olejek przeznaczony jest do aromaterapii, należy używać go zgodnie z jego przeznaczeniem i informacjami producenta. Nie należy samodzielnie dodawać olejku eukaliptusowego do naparów ani spożywać go bez wyraźnych zaleceń dotyczących konkretnego preparatu.

Eukaliptus w domu - nie tylko zielarstwo

Eukaliptus zrobił w ostatnich latach ogromną karierę również jako roślina dekoracyjna.

Srebrzyste, matowe liście młodych pędów są chętnie wykorzystywane:

• w bukietach,
• wiankach,
• dekoracjach stołów,
• kompozycjach florystycznych,
• suszonych bukietach.

Gałązki eukaliptusa dobrze zachowują wygląd po wysuszeniu, dlatego mogą być wykorzystywane jako dekoracja przez długi czas. Ich dodatkowym atutem jest charakterystyczny aromat, choć z czasem staje się on oczywiście coraz mniej intensywny.

Czy eukaliptus można uprawiać w Polsce?

Można, choć nie zawsze jest to tak proste, jak w przypadku typowych europejskich ziół.

Niektóre eukaliptusy można prowadzić w donicach na balkonach i tarasach. Potrzebują przede wszystkim:

• dużej ilości światła,
• przepuszczalnego podłoża,
• umiarkowanego podlewania,
• ochrony przed silnym mrozem.

Młode rośliny mogą rosnąć bardzo szybko. W naszym klimacie bezpieczniejszym rozwiązaniem jest często uprawa doniczkowa, dzięki której roślinę można przenieść do chronionego miejsca przed nadejściem silniejszych mrozów.

Nie każdy eukaliptus jest taki sam

Rodzaj Eucalyptus obejmuje ogromną różnorodność roślin.

Poszczególne gatunki mogą różnić się:

• wielkością,
• wyglądem liści,
• kolorem kory,
• naturalnym środowiskiem,
• składem olejku eterycznego,
• intensywnością zapachu.

Dlatego samo określenie „eukaliptus” nie zawsze jest wystarczająco precyzyjne. Jeżeli kupujemy surowiec zielarski, warto sprawdzić pełną nazwę gatunku umieszczoną na opakowaniu. W przypadku liścia eukaliptusa wykorzystywanego tradycyjnie w europejskim zielarstwie szczególne znaczenie ma Eucalyptus globulus.

Kilka ciekawostek o eukaliptusie

Eukaliptus kryje w sobie naprawdę sporo botanicznych osobliwości.

Jego nazwa nawiązuje do kwiatu

Nazwa Eucalyptus wywodzi się z greckich słów odnoszących się do „dobrego przykrycia”. Ma to związek z charakterystycznym wieczkiem osłaniającym rozwijające się części kwiatu.

Niektóre eukaliptusy osiągają ogromne rozmiary

Choć gałązki eukaliptusa kojarzymy głównie z niewielkimi dekoracjami florystycznymi, w naturze wiele gatunków tworzy potężne drzewa. Eucalyptus globulus może osiągać nawet około 70 metrów wysokości.

Liście ustawiają się w nietypowy sposób

U części dorosłych eukaliptusów liście ustawiają się bardziej pionowo niż u wielu europejskich drzew. Jest to jedna z cech pomagających roślinom funkcjonować w warunkach silnego nasłonecznienia.

Jeden rodzaj, bardzo wiele form

Pod określeniem „eukaliptus” kryją się zarówno niewielkie rośliny, jak i potężne drzewa tworzące całe lasy. To dlatego wygląd dwóch różnych eukaliptusów może być zupełnie niepodobny.

Jak przechowywać suszone liście eukaliptusa?

Jak większość ziół zawierających olejek eteryczny, eukaliptus warto chronić przede wszystkim przed:

• wilgocią,
• wysoką temperaturą,
• światłem,
• długotrwałym dostępem powietrza.

Najlepiej przechowywać susz w szczelnie zamkniętym opakowaniu, w suchym i zacienionym miejscu. Nie warto stawiać go bezpośrednio obok kuchenki, czajnika czy piekarnika. Ciepło i para wodna mogą wpływać na jakość surowca, a związki odpowiadające za aromat z czasem naturalnie się ulatniają.

Kiedy należy zachować ostrożność?

Eukaliptus jest intensywnie aromatycznym surowcem i nie każda forma jego stosowania będzie odpowiednia dla każdego. W przypadku gotowych preparatów zawsze należy przestrzegać zaleceń producenta dotyczących wieku użytkownika, ilości oraz sposobu stosowania. EMA wskazuje, że rozdrobnione preparaty z liści eukaliptusa przeznaczone do tradycyjnego stosowania przy kaszlu powinny być używane przez osoby dorosłe i dzieci powyżej 12. roku życia.

Ostrożność warto zachować również w przypadku:

• dzieci,
• kobiet w ciąży i karmiących piersią,
• osób uczulonych na eukaliptus,
• osób przyjmujących leki lub cierpiących na choroby przewlekłe.

Szczególne zasady dotyczą olejku eterycznego, ponieważ jest znacznie bardziej skoncentrowany niż sam suszony liść.

Eukaliptus - niezwykłe drzewo o jeszcze bardziej charakterystycznym aromacie

Eukaliptus jest jednym z tych surowców roślinnych, które rozpoznajemy jeszcze zanim je zobaczymy. Wystarczy charakterystyczny zapach. Za intensywnym aromatem kryje się jednak niezwykle interesująca roślina pochodząca z Australii, której liście zmieniają wygląd wraz z wiekiem drzewa i są bogate w olejek eteryczny. Suszony liść Eucalyptus globulus ma długą historię wykorzystywania w tradycyjnym zielarstwie, szczególnie w okresie przeziębień. Jednocześnie eukaliptus znalazł swoje miejsce w aromaterapii, kosmetyce, florystyce, a nawet domowej uprawie. Warto jednak pamiętać o najważniejszej zasadzie: liść eukaliptusa, napar z niego i skoncentrowany olejek eteryczny to trzy różne formy, których nie powinno się stosować zamiennie. I być może właśnie ta różnorodność sprawia, że eukaliptus od tak dawna fascynuje nie tylko zielarzy, ale również botaników, perfumiarzy i wszystkich miłośników aromatycznych roślin.