Lipa - właściwości, zastosowanie i sposób parzenia. Co warto wiedzieć o kwiatach lipy?

Zapach kwitnącej lipy trudno pomylić z czymkolwiek innym. Słodki, intensywny aromat pojawia się na początku lata, przyciągając pszczoły, a od pokoleń także zielarzy. Kwiat lipy należy do najbardziej rozpoznawalnych surowców obecnych w polskiej tradycji zielarskiej. Najczęściej przygotowujemy z niego ciepły napar, szczególnie chętnie wybierany w chłodniejszych miesiącach. Lipa ma jednak znacznie więcej do zaoferowania. Można pić ją również na zimno, wykorzystywać jako składnik domowych kompozycji ziołowych, a jej łagodny smak sprawia, że dobrze sprawdza się także u osób, które nie przepadają za intensywną goryczką wielu ziół. Co właściwie kryje się w kwiatach lipy, jak prawidłowo przygotować napar i dlaczego drzewo to od wieków zajmuje szczególne miejsce w naszej kulturze?

Lipa - drzewo mocno związane z polską tradycją

W Polsce spotykamy przede wszystkim dwa rodzime gatunki: lipę drobnolistną (Tilia cordata) oraz lipę szerokolistną (Tilia platyphyllos). Obie mają charakterystyczne, sercowate liście, rozłożystą koronę i niepozorne, żółtawokremowe kwiaty o bardzo intensywnym zapachu. Lipa od wieków była sadzona w pobliżu domów, przy drogach, kościołach i na wiejskich placach. Dawała cień, była ważna dla pszczelarstwa, a jej drewno wykorzystywano między innymi w rzeźbiarstwie. Co ciekawe, również nazwa miesiąca lipiec jest związana z okresem kwitnienia lip.

Lipa drobnolistna i szerokolistna – czym się różnią? 

Na pierwszy rzut oka są do siebie bardzo podobne, jednak można zauważyć kilka różnic. Lipa szerokolistna ma większe liście i zazwyczaj rozpoczyna kwitnienie nieco wcześniej. Lipa drobnolistna, zgodnie z nazwą, ma mniejsze liście i zaczyna kwitnąć zwykle trochę później, pod koniec czerwca lub na początku lipca. W zielarstwie wykorzystywane są kwiatostany obu gatunków, a także ich mieszańców.

Jaka część lipy jest wykorzystywana w zielarstwie?

Surowcem zielarskim jest przede wszystkim kwiatostan lipy. To nie tylko same drobne kwiaty. Razem z nimi zbiera się charakterystyczną, podłużną, jasnozieloną podsadkę, która przypomina niewielki listek. Po wysuszeniu kwiatostan zachowuje delikatny, charakterystyczny aromat i nadaje się przede wszystkim do przygotowywania naparów.

Kiedy kwitnie lipa?

Lipa kwitnie stosunkowo krótko, zazwyczaj przez kilka tygodni na przełomie czerwca i lipca. Dokładny moment zależy od gatunku, pogody oraz miejsca, w którym rośnie drzewo. Właśnie wtedy wokół kwitnących lip można usłyszeć charakterystyczne intensywne brzęczenie owadów. Kwiaty wytwarzają dużo nektaru i są niezwykle atrakcyjne dla pszczół. To również okres, w którym zbiera się kwiatostany przeznaczone do suszenia.

Co zawiera kwiat lipy?

Kwiatostany lipy zawierają naturalnie występujące związki roślinne, między innymi:

• flawonoidy,
• związki polifenolowe,
• śluzy roślinne,
• garbniki,
• olejek eteryczny.

To właśnie obecność wielu różnych substancji roślinnych sprawiła, że lipa od dawna znajduje zastosowanie w tradycyjnym zielarstwie. 

Właściwości kwiatu lipy - z czego jest najbardziej znany?

Lipa w sezonie jesienno-zimowym

Jeżeli z czymś szczególnie kojarzymy napar z lipy, to z kubkiem ciepłego napoju przygotowywanym w chłodniejsze dni. Kwiat lipy ma długą historię tradycyjnego stosowania w okresach przeziębienia. Dlatego często pojawia się w domowych zielnikach właśnie jesienią i zimą. Ciepły napar sam w sobie jest również prostym sposobem na zwiększenie ilości wypijanych płynów w ciągu dnia, szczególnie gdy chłodna woda nie jest tak kusząca jak latem. 

Lipa jako element wieczornego rytuału

Drugim tradycyjnym zastosowaniem lipy jest jej wykorzystanie w chwilach odprężenia. Łagodny smak i kwiatowy aromat sprawiają, że napar dobrze pasuje do spokojnego wieczoru, książki, odpoczynku czy chwili bez telefonu. Nie trzeba jednak traktować go wyłącznie jako „herbatki na sen”. Lipa może być po prostu przyjemnym, ciepłym napojem wypijanym wieczorem zamiast kolejnej kawy czy mocnej herbaty.

Jak smakuje napar z lipy?

To jedna z zalet tego surowca. Napar z lipy jest zazwyczaj delikatny, lekko słodkawy i kwiatowy. Nie ma wyraźnej goryczy charakterystycznej dla wielu ziół. Dzięki temu dobrze smakuje samodzielnie i może być dobrym wyborem dla osób, które dopiero zaczynają swoją przygodę z naparami ziołowymi. Kolor naparu jest zwykle jasnożółty lub złocisty.

Jak prawidłowo parzyć kwiat lipy?

Przygotowanie naparu jest bardzo proste.

Potrzebujesz:

• około 1 łyżeczki suszonego kwiatostanu lipy,
• szklanki gorącej wody. 

Kwiat lipy należy zalać wodą, przykryć naczynie i pozostawić do zaparzenia przez około 10-15 minut. Następnie napar przecedzić. Przykrycie kubka lub dzbanka podczas parzenia pomaga zachować aromat naparu. Napój można pić bez dodatków lub wzbogacić go na przykład plasterkiem cytryny czy niewielką ilością miodu dodanego po lekkim przestudzeniu.

Z czym można łączyć lipę?

Delikatny smak lipy sprawia, że dobrze komponuje się zarówno z innymi ziołami, jak i przyprawami czy owocami. Można połączyć ją na przykład z:

• melisą,
• rumiankiem,
• kwiatem bzu czarnego,
• maliną,
• miętą,
• imbirem,
• goździkami,
• skórką pomarańczy.

Nie ma jednak potrzeby tworzenia skomplikowanych mieszanek. Sama lipa ma na tyle przyjemny smak i aromat, że bez problemu można przygotowywać ją jako napar jednoskładnikowy.

Lipa nie tylko na gorąco

Choć lipa kojarzy się przede wszystkim z parującym kubkiem naparu, równie dobrze można wykorzystać ją latem. Wystarczy przygotować mocniejszy napar, pozostawić go do ostygnięcia, a następnie schłodzić w lodówce. Do zimnego napoju można dodać: plasterki cytryny lub pomarańczy, świeżą miętę, maliny, kilka kostek lodu. Powstaje w ten sposób delikatny, ziołowo-kwiatowy napój bez konieczności dodawania dużej ilości cukru.

Jak rozpoznać dobrej jakości susz z lipy?

Wygląd suszonych ziół może sporo powiedzieć o ich jakości. Dobry kwiatostan lipy powinien zachowywać naturalny, jasny kolor, od żółtawego przez jasnozielony do lekko beżowego. W opakowaniu powinny być widoczne zarówno drobne kwiaty, jak i charakterystyczne podsadki. Warto zwrócić uwagę również na zapach. Lipa powinna mieć delikatny, charakterystyczny aromat. Całkowity brak zapachu może świadczyć między innymi o długim lub niewłaściwym przechowywaniu. Susz nie powinien być wilgotny ani mieć stęchłego, pleśniowego czy innego nietypowego zapachu. Trzeba jednak pamiętać, że zioła są produktami naturalnymi. Poszczególne partie mogą nieznacznie różnić się kolorem, wielkością elementów czy intensywnością aromatu w zależności od zbiorów i warunków pogodowych. 

Czy można samodzielnie zbierać kwiaty lipy?

Tak, jednak bardzo ważne jest prawidłowe rozpoznanie rośliny oraz wybór odpowiedniego miejsca zbioru. Kwiatostany zbiera się w okresie kwitnienia, kiedy większość kwiatów jest już rozwinięta, ale nadal wygląda świeżo. Jeżeli planujesz samodzielny zbiór:

• wybieraj drzewa rosnące z dala od ruchliwych dróg,
• unikaj miejsc narażonych na duże zanieczyszczenie,
• nie zbieraj mokrych kwiatów bezpośrednio po deszczu,
• wybieraj zdrowe i nieuszkodzone kwiatostany,
• nie zbieraj całych gałęzi,
• pozostaw część kwiatów dla owadów.

Zebrany materiał należy możliwie szybko rozpocząć suszyć.

Jak suszyć kwiat lipy?

Kwiatostany najlepiej rozłożyć cienką warstwą w suchym, przewiewnym i zacienionym miejscu. Nie powinno się wystawiać ich na intensywne, bezpośrednie słońce, ponieważ może ono wpływać na kolor i jakość suszu. Podczas suszenia warto co jakiś czas delikatnie przemieszać kwiaty. Prawidłowo wysuszony materiał powinien być suchy i lekki, ale nadal zachowywać charakterystyczny zapach. Jeżeli nie masz doświadczenia w samodzielnym zbieraniu i suszeniu roślin, prostszym rozwiązaniem jest wybór gotowego surowca zielarskiego.

Jak przechowywać suszoną lipę?

Nawet dobrej jakości susz może szybko stracić swój aromat, jeżeli będzie niewłaściwie przechowywany. Największymi wrogami ziół są: wilgoć, światło, wysoka temperatura i intensywne obce zapachy. Kwiat lipy najlepiej przechowywać:

• w szczelnie zamkniętym opakowaniu,
• w suchym miejscu,
• w temperaturze pokojowej,
• z dala od bezpośredniego światła słonecznego,
• z dala od produktów o bardzo intensywnym zapachu.

Nie warto również przechowywać suszu bezpośrednio nad kuchenką, czajnikiem czy zlewem, gdzie regularnie pojawia się para wodna.

Lipa i miód lipowy - czy to to samo?

Choć nazwy są podobne, są to oczywiście dwa różne produkty. Kwiat lipy to wysuszony surowiec roślinny wykorzystywany do przygotowywania naparów. Miód lipowy powstaje natomiast dzięki pszczołom zbierającym nektar przede wszystkim z kwiatów lipy. W okresie kwitnienia drzew pszczoły bardzo intensywnie odwiedzają ich kwiaty, dlatego lipa jest jednym z ważniejszych gatunków miododajnych. Miód lipowy ma charakterystyczny, mocny aromat i zdecydowanie intensywniejszy smak niż sam napar.

Dlaczego pod lipą często słychać tyle pszczół?

Kwitnąca lipa jest prawdziwą stołówką dla owadów. Jej niewielkie kwiaty wytwarzają nektar oraz pyłek, dlatego w okresie kwitnienia na jednym dużym drzewie mogą żerować jednocześnie setki pszczół i innych zapylaczy. Z tego powodu lipy mają duże znaczenie również z punktu widzenia bioróżnorodności. To także jeden z powodów, dla których podczas samodzielnego zbierania kwiatów warto zachować umiar i pozostawić część z nich na drzewie. 

Czy lipę można podawać dzieciom?

W przypadku dzieci należy zachować większą ostrożność. Możliwość stosowania zależy między innymi od wieku dziecka, konkretnego produktu oraz sposobu jego użycia. Dlatego przed podaniem preparatów ziołowych dziecku warto sprawdzić informacje znajdujące się na opakowaniu konkretnego produktu, a w razie wątpliwości skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Lipa w ciąży i podczas karmienia piersią

W przypadku kobiet w ciąży i karmiących piersią stosowanie ziół zawsze warto traktować ostrożnie. Ze względu na niewystarczającą ilość danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania kwiatu lipy w tym okresie przed jego użyciem najlepiej skonsultować się z lekarzem.

Kiedy zachować ostrożność?

Naturalne pochodzenie produktu nie oznacza, że każdy może stosować go bez ograniczeń. Kwiatu lipy nie należy używać w przypadku nadwrażliwości na surowiec. Osoby przewlekle chore, regularnie przyjmujące leki, kobiety w ciąży i karmiące oraz rodzice planujący stosowanie ziół u dzieci powinni w razie wątpliwości skonsultować się ze specjalistą. Jeżeli pojawiają się nasilone lub utrzymujące się objawy chorobowe, napar ziołowy nie powinien zastępować diagnostyki ani zaleconego leczenia.

Kilka ciekawostek o lipie

Lipa to znacznie więcej niż surowiec zielarski. 

Jej nazwa kryje się w nazwie lipca. To właśnie na przełomie czerwca i lipca drzewa są zwykle w pełni kwitnienia. 

Może żyć przez kilkaset lat. Stare lipy osiągają imponujące rozmiary i często są objęte ochroną jako pomniki przyrody.

Jej drewno jest bardzo cenione przez rzeźbiarzy. Jest miękkie, lekkie i stosunkowo łatwe w obróbce. Z drewna lipowego powstawały między innymi rzeźby i elementy ołtarzy.

Lipa od dawna była drzewem spotkań. Dawniej sadzono ją w centralnych miejscach wsi, przy kościołach i dworach. Rozłożysta korona zapewniała cień i tworzyła naturalne miejsce odpoczynku.

Jest ważnym drzewem dla pszczół. W okresie kwitnienia stanowi jedno z cennych źródeł pożytku pszczelego.

Lipa - klasyka polskiego zielarstwa

Nie każde interesujące zioło musi pochodzić z drugiego końca świata. Lipa od wieków rośnie tuż obok nas i jest jednym z tych surowców, które mocno wpisały się zarówno w polski krajobraz, jak i domową tradycję zielarską. Jej delikatny, kwiatowy smak sprawia, że napar można pić samodzielnie, na ciepło lub na zimno, a także okazjonalnie łączyć z innymi ziołami i przyprawami. Warto więc spojrzeć na lipę nie tylko jak na „herbatkę na chłodne dni”, ale jak na uniwersalny, tradycyjny surowiec roślinny, który może znaleźć miejsce w domowej kolekcji ziół przez cały rok.